سفرنامه ارومیه قسمت سوم(سه گنبد-مسجدجامع)

 آنچه که در نگاه اول در ارومیه میتوان دید زیبایی و تمیزی شهر است؛ معماری ساختمانها حکایت از سلیقه مردم شهر دارد. اغلب ساختمانها به رنگ سفید، با نمایی زیبا، شیک و چشم نوازند. دومین چیزی که بسیار چشمگیر است چهره شاداب آدمهاست. این شهر پر است از جوانان زیبا، رعنا و آراسته و خوش لباس. این تنوع رنگ، زیبایی و آراستگی آدمها و ساختمانهای شهر حس قشنگی به گردشگران میدهد؛ حس خوب زندگی! به گمانم امید به زندگی در این شهر باید بالا باشد.

و اما برویم سراغ ادامه گشتهایمان. دوستانی که همسفر مجازی ما هستند حتما" میدانند که یکی از فانتزیهای بنده در هر سفری آرامستان گردی است؛ حالا میخواهد یک گورستان خاص باشد یا برج مقبره ای فاخر از آن انسانی بزرگ که وصیت کرده پس از مرگش در آنجا آرام گیرد. و ما اکنون راهی یکی از برج مقبره های معروف سلاجقه هستیم.

این بنا که مرا به یاد مقابر شهر برج آرامگاهها یعنی مراغه می اندازد، «سه گنبد» نام دارد و در سال 580 قمری به دستور یکی از امرای سلجوقی ساخته شده. نکته جالب اینکه این بنا هیچ سنخیتی با نامش ندارد یعنی حتی یک گنبد ناقابل هم بر فرازش نیست چه برسد به سه گنبد!!!

سه گنبد هم مثل همه برج آرامگاههای دیگر از دو بخش سردابه (دخمه) و اتاق اصلی تشکیل شده. سردابه محل قرار دادن متوفی و اتاق اصلی محل برپایی مراسم بوده که نقش یک مسجد کوچک را ایفا میکرده و در آنجا مراسم دعا و پخش نذورات انجام میشده.

از لحاظ معماری برج آرامگاه به شکل یک استوانه مدور به قطر پنج و ارتفاع سیزده متر میباشد که در چهار طرفش دریچه هایی وجود دارد. مصالح قسمت تحتانی از سنگ و قسمت فوقانی بنا از آجر است. گرچه پشت بنا کاملا" ساده و بی آلایش است ولی سردر ورودی آن تا دلتان بخواهد از انواع هنرهای زیبا همچون آجرکاری، کتیبه نویسی، مقرنس و... بهره برده.

اما چرا برجی که حتی یک گنبد هم ندارد سه گنبد نام گرفته؟! برخی معتقدند که روی سقف این بنا سه گنبد در سه طبقه وجود داشته که دست ویرانگر زمانه آنها را تخریب کرده و امروز از هیچکدام اثری باقی نمانده. برخی نیز بر این باورند که چون این برج با برج «علاء الدین ورامین» و یک گنبد سلجوقی دیگر شباهت بسیار داشته به این نام مشهور شده. اما نظریه دیگری نیز میگوید که اینجا در کنار این برج، دو گنبد دیگر نیز وجود داشته که تخریب شده و گرچه هیچ نشانی از آنها باقی نمانده ولی تک گنبد باقیمانده نام آنها را نیز یدک میکشد.

محوطه اطراف برج برای خودش یک موزه روباز سنگ است و در آن سنگهای تاریخی از سنگ قبر گرفته تا مولاژ کتیبه های اورارتویی و سنگ نگاره های انسانهای عصر حجر در معرض دید قرار دارد. تمام کتیبه های سنگی موجود در موزه ارومیه و تعدادی سنگ نگاره باستانی منطقه را میتوان در این موزه روباز دید البته نه اصلش که تقلبی اش را. ولی همان هم خالی از لطف نیست چراکه بسیاری از گردشگران را برای دیدن اصل آنها در موزه ها و حتی صخره های دوردست منطقه مشتاق میکند.

یکی از این سنگهای ارزشمند موزه که پیشینه اش به بشر غارنشین میرسد این نقاشهای صخره ای هستند که مولاژی است از نقاشیهای صخره «خره هنجیران». سوژه این نقاشیها شکارچیان و حیوانات میباشد. گویی اجداد ما با کشیدن این تصاویر و تماشای آنها جرأت و جسارت بیشتری در برابر حیوانات وحشی میافتند آنها این نقاشیها را به نیت برکت نعمت، افزایش روزی، پیروزی در نبرد با جانوران درنده و موفقیت در شکار میکشیدند و این عمل جزوی از باورهای آنها بوده و تقدس خاصی برایشان داشته.

دورتادور محوطه سه گنبد را خانه های فانتزی قشنگی فراگرفته. نمای یکی از این خانه ها توجه مرا به خود جلب میکند و سوژه عکاسی ام میشود. این خانه سنگبریهای بسیار زیبایی دارد و تصاویری از انسان و فرشتگان را میتوان لابلای گل و گیاهان دید. نمیدانم شاید این خانه متعلق به خانواده ای از ارامنه باشد.

و حالا نوبت گشت و گذار در قلب اقتصادی شهر است برای خرید سوغات مخصوص ارومیه یعنی نقل اعلی یکی از کارگاههای تولید نقل را انتخاب میکنیم تا ضمن بازدید از مراحل ساخت و تولید این سوغات خوشمزه، از تازگی و تنوع آن نیز اطمینان حاصل کنیم. خلاصه با  جیب پر رفتن همانا و با جیب خالی برگشتن همان. انصافا" هرکدام از نقلهای پسته ای، گردویی، گل سرخی، بیدمشکی، هلی و... را که میخوریم یکی از یکی خوشمزه تر. پس چاره ای نیست جز اینکه از همه آنها بخریم و کل سوغات این سفر را به نقل ارومیه اختصاص دهیم. فقط نمیدانم چرا عقلم نرسیده که یک عکس از آنها بگیرم و اینجا بگذارم.

اما برگردیم به بازار ارومیه که پیشینه اش به اواخر دوره زندیه و قاجاریه میرسد وگرچه به لحاظ زیبایی و تنوع معماری با بازار تبریز قابل مقایسه نیست ولی همچون سایر بازارهای تاریخی ایران، هنوز از تب و تاب نیفتاده و باوجود پاساژ و بازارهای مدرن شهر، هنوز بروبیای زیادی دارد و از شیر مرغ تا جان آدمیزاد در آن یافت میشود.

این بازار نیز به مانند همه بازارهای تاریخی دیگر دارای اجزایی چون مسجد، تیمچه، حمام، سرا و ... است. معماری ساده ای دارد و فاقد تزیینات آجرکاری، گچبری، کاشیکاری و... است.

از یکی از خروجی های بازار که بیرون میزنیم به میدانی سنگفرش میرسیم که در ضلع شمالی اش یک اثر فاخر تاریخی خودنمایی میکند.

این اثر زیبا چیزی نیست جز مسجد جامع ارومیه متعلق به سده هفتم هجری قمری و یادگاری از ایلخانان مغول که گواهی است بر اصالت و دیرینگی شهر.

برخی معتقدند که این مسجد نیز به مانند بسیاری مساجد تاریخی دیگر بر روی خرابه های یک آتشکده ساسانی بنا گردیده و برخی نیز بر این باورند که قبلا" اینجا کلیسایی بوده که تخریب و به جایش این مسجد ساخته شده.

نکته جالب در مورد این مسجد این است که در دوره های مختلف تاریخ، تکمیل شده و از این لحاظ مانند یک کلکسیون ارزشمند است که از دوره ایلخانی، صفویه، افشاریه، زندیه، قاجاریه، پهلوی و سالهای اخیر یادگارانی در دل خود حفظ کرده و هر دوره یا چیزی به آن افزوده شده یا مرمت گشته.

قدیمی ترین بخش مسجد و شالوده اصلی آن، شبستان گنبد دارش است که هسته اولیه بنا میباشد. این شبستان گنبد دار دارای چهل ستون میباشد و از تزیینات زیبایی همچون گچبری های نفیس بهره برده.

گچبریهای زیبای محراب و کتیبه های آن که به خطوط کوفی، نسخ و ثلث نوشته شده اند یکی از زیباترین تزیینات مسجد میباشند. 

حجره های قدیمی مسجد در دوره زندیه جهت استفاده طلاب علوم دینی ساخته شده و بخشهای اطراف صحن نیز در سالهای اخیر افزوده شده اند. تمامی مصالح به کار رفته در ساخت مسجد سنگ و آجر میباشد.

این مسجد از لحاظ زیبایی، معماری، اصالت و عظمت یک اثر تاریخی برجسته است و میتوان آن را کهن ترین بنای شهر به حساب آورد؛ بنایی که قرنها بر تارک شهر میدرخشد و همچنان زیبا و باشکوه گذر تاریخ را به نظاره نشسته.  

همراه ما باشید ادامه دارد.